ღپرستاران-خاکـــــــــیان افـــــــلاکیღ

پتاسیم فراوانترين كاتيون داخل سلولي است که در عملکردهای قلبی، عصبی و در فعالیتهای عضلات اسکلتی نقش مهمی را ایفا می کند. 

 پتاسیم فراوانترين كاتيون داخل سلولي است (80  درصد داخل سلول و 2  درصد خارج سلول). مقدار طبیعی ان در خون 3/5 – 5 meq /l است.

 در عملکردهای قلبی، عصبی و در فعالیتهای عضلات اسکلتی نقش مهمی را ایفا می کند. 80 درصد پتاسیم از طریق کلیه ها و 20  درصد از طریق دستگاه گوارش و غدد عرق دفع می شود. الدوسترون سبب دفع پتاسیم از بدن می شود. اختلالات پتاسيم شامل هيپوكالمي و هيپركالمي اس و اختلالات ایجاد شده در میزان پتاسیم به خصوص هیپوکالمی عوارض زیادی را به دنبال دارد.

یکی از عوارض شایع و خطرناک آن اختلالات قلبی از جمله دیس ریتمی های قلبی ، تغییرات ECG  و همچنین ایست قلبی ( هیپر و هیپوکالمی) می شود. لذا با توجه به این موارد لازم است پرستاران شاغل در تمام بخشها به ویژه بخشهای سی سی یو ، قلب و اورژانس اطلاعات لازم در چگونگی مواجهه با این شرایط را کسب کنند.

 هایپوکالمیا

 به کاهش غلظت پتاسیم خون کمتر از 3/5 meq/l اطلاق می شود. 

اتیولوژی:

عدم دریافت کافی پتاسیم از طریق رژیم غذایی، دفع پتاسیم از طریق دستگاه معدی روده ای یا پوست: اسهال ، استفراغ، تعریق زیاد، از طریق مصرف دارو (  دیورتیکهای تیازیدی: هیدروکلروتیازید،  دیورتیکهای لوپ: لازیکس، داروی ضد قارچ: امفوتریسین B)، کتواسیدوز دیابتی و پلی اوریا، هایپومنیزیوما، الکالوز متابولیک، بیماریهایی که سبب افزایش الدوسترون می شوند: ادنومای فوق کلیهف سیروز کبدی، سندرم نفروتیک، CHF، افزایش فشارخون  

علائم بالینی 

با توجه به شدت اختلال متفاوت بوده و شامل تغييرات ECG (موج  U  و مسطح يا معكوس شدن موج T ، ضعف عضلاني، ايلئوس پاراليتيك، كرامپهاي عضلاني، درد عضلاني، فلج شل، كاهش رفلكسها و اختلالات قلبي و تنفسي

 نكته :

ديس ريتمي هاي قلبي در مقادير كمتر از 2 ميلي اكي والان ايجاد مي شود. 

نکته بسیارمهم

هایپوکالمی می تواند سبب حساسیت به دیژیتالها شود.

درمان 

درمان هایپوکالمی به علت ایجاد کننده آن بر می گردد:

کنترل رژیم غذایی و خوردن غذاهای حاوی پتاسیم( موز، سبزیجات، غلات، شیر، گوشت)، درمان اسهال، بعد از اینکه معلوم شد جریان ادرار مناسب و کافی است می توان K تجویز کرد. ، تجویز 40 -80 meq /day برای بزرگسالان.

در درمان هیپوکالمی از طریق محلول KCL 15 درصد باید به نکات زیر توجه شود.

• محلول حتماً به صورت انفوزیون وریدی تجویز شود.
• حداکثر دوز قابل استفاده به میزان 40 میلی اکی والان در ساعت باشد.
• هر یک سی سی از محلول پتاسیم 15درصد حاوی 2 میلی اکی والان پتاسیم است.
• در مقادیر بیشتر از 5 میلی اکی والان در ساعت از لاین ورید مرکزی جهت انفوزیون استفاده شود.
• قبل از تجویز دارو ،  میزان برون ده ادراری بیمار مورد بررسی قرار گیرد.
• مقادیر آزمایشگاهی پتاسیم سرم بیمار مورد پایش قرار گیرد.
• در صورت استفاده از میکروست ، هر 15 دقیقه میکروست جهت مخلوط شدن محلول سر وته و تکان داده شود.

•  

  نکته :

 کاهش حجم ادرار به میزان کمتر از 20 ml /24 h برای 2 ساعت متوالی: تزریق پتاسیم باید قطع شود. 

مداخلات پرستاری 

توجه به علائم هیپوکالمی:خستگی،بی اشتهایی، ضعف عضلانی، کاهش حرکات دودی روده، اختلالات حسی، اختلال در ریتم قلب ، توجه به ECG ، توجه به هایپوکالمی در بیمارانیکه دیژیتال مصرف می کنند. تشویق بیماان پرخطر به مصرف غذاهای سرشار از K ، کنترل I & O ، ارزیابی  میزان PH   بی کربنات، ABG ، استفاده از دیورتیک های نگهدارنده ی پتاسیم مانند امیلوراید، تریامترن، اسپیرونولاکتوون.

هيپر كالميا: 

به افزایش پتاسیم خون بیش از 5 meq /l اطلاق می شود.

نکته:

هایپر کالمی یک اورژنس پزشکی بوده و در آن خطر ایست قلبی و مرگ وجود دارد.

اتیولوژی

هایپر کالمی کاذب ناشی از بستن تورنیکه ، تخلیه خون با شدت و فشار به داخل شیشه (ناشی از لیز گلبولهای نمونه خون آزمایشگاهی) ، لکوسیتوز( افزایش WBC بیشتر از 200000 عدد) ، ترومبوسیتوز( افزایش پلاکت بیش از یک میلیون) ،  کاهش دفع کلیوی پتاسیم در بیماران با نارسایی کلیه ،  هایپوالدوسترونیسم ، بیماری ادیسون ، داروها: هپارین، مهارکننده های انژیوناتسین، کاپتوپریل، NSAIDs( ناپروکسن، ایبوبروفن، و...) ،  اسیدوز متابولیک، سوختگیها، له شدگی، کوفتگی، عفونت.

نکته:  

یکی از علل شایع هیپرکالمی، اختلال ناشی از عوامل درمان زاد ( ایاتروژنیک) بوده که ناشی از تزریق اشتباهی محلول در مقادیر و روش نادرست است.

علائم بالینی

 اگر غلظت پتاسیم زیر 7 meq/l باشد : بر روی قلب تاثیر نمی گذارد و در صورتی که  غلظت پتاسیم  8 یا بیشتر از8 باشد منجر به ایجاد اختلالاتی در عمل هدایتی قلب میگردد که تغییراتECG  آن شامل  امواج باریک و نوک تیز T، پایین افتادن قطعه ی ST، کوتاه شدن فاصله ی QT، طولانی شدن فاصله ی PR، ناپدید شدن موج P، طویل شدن کمپلکس QRS است.

علائم دیگر آن شامل: ضعف عضلانی ، فلج شل دستها و پاها، تهوع، درد کولیکی روده و اسهال است. 

نکته : 

اثر هایپوکالمی بر CNS محدود است. 

تشخیص:

آزمايش خون ، ثغييرات ECG ( موج  T نوك تيز و بلند) ، آزمايش  ABG      

درمان 

ابتدا فورآ برای بیمار ECG گرفته می شود. با انجام آزمایش بایستی هیپر کالمی تایید شود ، در صورتی که  بیمار از داروهای مدر نگهدارنده پتاسیم استفاده  می کند متوقف گردد، مصرف مکمل های خوراکی پتاسیم متوقف گردد

در مواردی که مقادیر پتاسیم افزایش ناگهانی داشته مثلا در موارد هیپرکالمی درمان زاد باید بلافاصله اقدامات زی انجام گیرد.

• تجویز گلوکونات کلسیم تا حداکثر سه آمپول وریدی.
• تجویز بیکربنات سدیم برای قلیایی کردن پلاسما.
• تجویز گلوکز هیپرتونیک و انسولین ریگولار.
• تجویز دیورتیک های لوپ مثل لازیکس.
• انجام همودیالیز یا دیالیز صفاقی.

 مداخلات پرستاری 

شناسایی بیماران پر خطر (مانند نارسایی کلیه و...) 

نکته:  

برای این بیماران باید مقادیر پتاسیم سرم به صورت دوره ای اندازه گیری شود. توجه به علائم ضعف عضلانی و اریتمی ، اختلالات حسی و گوارشی ، عدم استفاده از تورنیکه به مدت طولانی ، ارسال هر چه سریعتر نمونه ی خون به ازمایشگاه ضروری می باشد.

  توجه به رژیم غذایی: غذاهایی را که نباید مصرف شودیا باید محدود شود شامل : کره، مارگارین، آب نبات، قره قاط، زنجبیل، شکر ، عسل است.

 اسماعیل شریعت مربی گروه پرستاری ویژه

دانشجوی دکترای آموزش پرستاری دانشکده پرستاری و مامایی علوم پزشکی تهران